کد خبر: ۱۷۲
تاریخ انتشار: ۰۴ ارديبهشت ۱۳۹۳ - ۰۹:۱۵
printنسخه چاپی
sendارسال به دوستان
برخي مطالعات انجام گرفته درباره ارتباطات بين المللي در طول چندين دهه اخير آشكار كننده دو خصوصيت مهم بوده است: يكي گرايش نژادي سيستم‌هاي ارتباط جمعي كشورهاي كاملاً پيشرفته و صنعتي و ديگري «عدم تقارن» انتشار اطلاعاتي در جهان است. اين دو خصوصيت بر سيستم ارتباط جمعي جهان حاكم است و به راستي مسئول برخورد ناهمگون يا حوادث، عدم توازن در اخبار و اطلاعات و نيز توزيع نابرابر قدرت در نظام جهاني است.
بايد يادآوري شود كه ارزش‌هاي خبري در جهان اسلام به‌طور قابل ملاحظه‌اي با ارزش‌هاي خبري كلي در جهان غيراسلام و به ويژه غرب متفاوت است. براي مثال مفهوم آنچه را كه به نام «خبر كامل» در وسايل ارتباط جمعي غرب معمول است در نظر بگيريد.
چنين خبري بايد جواب پنج سؤال «چه، چه وقت، چرا، چه كسي و چگونه» را بدهد. گفتني است كه چون اين واژه‌هاي استفهامي در زبان انگليسي جملگي با حرف «W» شروع مي شود، به نشانگان يا سندروم «پنج دبليو» در سطح جهان شهرت يافته‌اند.
مشكل اصلي اين است كه دريافت كننده چنين خبري هيچ وقت اجازه ندارد اخبار را به تمام و كمال بفهمد و درك كند و فقط بايد پاره‌هايي از آن را بگيرد زيرا ساختار كلي آن در تعارض با آن چيزي است كه «حقايق مسلم» (Hard Facts) در نظر گرفته مي شود.
براي درك كاربرد ژورناليسم جاري در جهان اسلام و نيز ارزيابي برنامه‌هاي آتي آن ضروري است به بررسي تعدادي از اصول اساسي كه چهارچوب ارتباطات اسلامي بر آن بنا شده است و نيز بررسي چگونگي تحت انقياد قرار گرفتن جوامع اسلامي در نتيجه پيشرفت‌هاي سياسي، اقتصادي و فرهنگي جهان در طول قرن گذشته، بپردازيم. تمركز اصلي اين بررسي‌ها روي اصول اساسي روش‌هاي اخلاقي اسلامي در امر ارتباطات و اهداف و نيات ارتباطات اجتماعي خواهد بود.
به استثناء جمهوري اسلامي ايران، كه با تصور اسلامي حكومت بنا شده، بقيه كشورهاي اسلامي حكومت‌هايي از التقاط مدرن يا سنتي و يا نظام‌هاي جمهوري‌اند.
بدين ترتيب اصول حقوقي و اخلاقي آنان به شدت تحت تأثير چهارچوب تعريف غير اسلامي قرار گرفته است.
طرز فكر و عمل اخلاقي جاري در جوامع اسلامي به ويژه آنچه ممكن است در ارتباط با جامعه، ارتباطات و تكامل اجتماعي باشد معمولاً بر پايه دو بعد متفاوت اما مهم بنا شده است.
• اصول اخلاقي مذهبي به همانگونه كه در منبع اصلي اسلام يعني قرآن و سنت رسول اكرم (ص) و امامان (ع)، توضيح داده شده است.
• اصول اخلاقي غير مذهبي كه از سنت معروف افلاطوني يونان گرفته تا سنت ايراني ارائه رهنمود به سلاطين و وزرا در مورد دولت و سياست و همين طور چارچوب‌هاي اخلاقي متأخرتر آورده شده توسط غرب از طريق «مدرنيزه كردن، نوگرايي»، «تكامل و پيشرفت» و «صنعتي كردن و شدن» و «انسان‌گرايي غير مذهبي» در مورد دسته اول بررسي و تحقق اصول اخلاقي در سنت مذهبي به قرن هشتم و نهم بر مي‌گردد كه طي آن دو استدلال پابه‌پاي هم پيش مي‌رفت، عقليون يعني آنهايي كه منتسب به نظر عقلي هستند.
طبق نظر اين خلدون، كشورها، حكومت‌ها و نظام‌هاي سياسي برخوردار از قدرت و عظمت ريشه در اصول مذهبي دارند كه يا براساس رسالت و تبليغ پيامبر گونه مبتني بوده و يا بر مبناي تبليغات سخنراني‌هاي خطبيان. ابن خلدون يكي از اولين متفكريني بود كه متذكر شد ارتباطات بنا شده براساس اصول اخلاقي، بافت جامعه انساني را تشكيل داده و سيلان چنين ارتباطي تعيين كننده مسير و آهنگ توسعه و تكامل اجتماعي است.
در سنت معرفت‌شناسي اسلامي، بحث جامعه و كامل اخلاقيات در اسلام، در مبحث عام كلام آمده است كه عبارت از بحث و نظر متخصصين الهيات در مورد سرچشمه و منبع درستي و صحت ذات باري تعالي. در ذيل تعدادي از مفاهيم بنيادي اسلام به اجمال آورده شده كه پايه و اساس اخلاقيات ارتباط اسلامي و منطق جامعه بوده و بايد در رأس اخلاق ژورناليستي و وظايف روزنامه نگاران مسلمان قرار گيرد.
نظريه توحيد
اولين و اساسي‌ترين توضيح ضرورت خدمت و عبوديت منحصر به خداوند است و هر گونه ارتباط و پيام سياسي، اقتصاد، فرهنگي يا فكري را كه موجود بشري را به عبوديت مخلوقات در آورد، نفي مي‌كند.
 اصل توحيد همچنين در حق هر گونه خودمختاري و هدايت توسط هر گونه انحراف و افراط باشد كه امور آن از طرف قدرتي فوق طبيعي به يك فرد يا شورايي از حاكمان محول شده باشد، قدرت محوله‌اي متناسب با مسئوليت‌هاي واقع در چهارچوب حقوقي اسلام. بدين ترتيب تمامي قوانين و اصول اخلاقي ساخته و پرداخته بشر كه قضاوت را معطوف به خودشان يا معطوف به مقام يا نهاد ديگري به غير از اطاعت يا اجرا «داوري خود پرودگار» مي‌گرداند، پوچ و بي‌اثر است.
دكترين (اصول) مسئوليت، راهنمايي و عمل
اسلام به‌عنوان مذهبي روشمند و فراگير، مجموعه به هم پيوسته‌اي از ايده‌ها و واقعيات است كه تمامي افكار و انديشه‌ها، اعتقادات و گفتار و كردار بشر را دربر مي‌گيرد. اهميت اين امر به خصوص در پرتو اين حقيقت است كه اسلام نه فقط همانند بسياري از مذاهب ديگر، مجموعه‌اي از مقولات خداشناسي است بلكه مجموعه‌اي جامعي از چارچوب‌هاي حقوقي حاكم بر هر گونه عمل فرد در جامعه و به مفهوم وسيع‌تر در جهان را نيز شامل مي‌باشد. در اينجاست كه اگر اصل امر به معروف و نهي از منكر، كه به اجمال بدان اشاره شده، به درستي درك گردد، اصل شهادت و اصل جهاد را مي‌توان فهميد.
اصطلاح اسلام از ريشه عربي «سلم» به معناي تسليم و صلح يا تسليم صلح‌آميز در مقابل اراده پروردگار گرفته شده است. بدين ترتيب مفهوم شهادت مثل تمام مفاهيم ديگر اسلامي كاملاً مرتبط با مفهوم توحيد، يا وحدت مطلق پروردگار، نوع بشر و هستي مي‌باشد.
در اين معني يعني تحت نظريه مسئوليت اجتماعي «امر به معروف و نهي از منكر» مفهوم جهاد امري استثنايي نيست. بدين ترتيب از ديدگاه و چارچوب اخلاقي اسلامي، شهادت و جهاد نمي‌تواند فقط صرفاً بر حسب شفاعت و ميانجيگري توضيح داده شود؛ اين مفاهيم بايد در چارچوب اصل عليت و نه صرفاً شفاعت روحي درك گردد. خلاصه اين كه در اسلام شهادتي بدون جهاد و تبليغ در راه خدا وجود دارد.
مفهوم اجتماع
سومين مفهوم بنيادين در تعيين ماهيت و حدود و ثغور تبليغ و اخلاق اجتماعي، به ويژه آنچه ممكن است مربوط به زندگي سياسي فرد و جامعه اسلامي باشد، امت يا جامعه است. مفهوم امت ماوراي مرزهاي ملي و سياسي حركت مي‌كند.
جامعه اسلامي برتر از تصور سيستم دولت- ملت مدرن است: يك جامعه اسلامي، مفهومي مذهبي- اقتصادي است و فقط وقتي تحت حاكميت اسلام عمل كند، شكوفايي و گسترش مي‌يابد.  تصور جامعه در اسلام تفاوت شديدي بين عموم و شخص نمي‌شناسد؛ بدين ترتيب آنچه از جامعه در حد وسيع خواسته مي شود به همان ترتيب از تك‌تك اعضا نيز انتظار مي‌رود. از اين رو امت بايد الگويي نمونه باشد تا عالي‌ترين ملاك و مظهر كمال همه گردد.
اصل تقوا
چهارمين اصل خلاصه شده در ذيل براي توضيح چارچوب اخلاق ژورناليستي در جوامع اسلامي، مفهوم تقوا يا با ترجمه‌اي نه آنچنان دقيق، پرهيزكاري است. به‌طور معمول در جوامع اسلامي تقوا به معناي «ترس فرد از خداوند» و داشتن توانايي براي حفظ خود از نيروهاي غيراخلاقي كه ممكن است محيط را فراگيرند، تغيير مي‌گردد.
به هر حال مفهوم تقوا بيشتر از تصور معمول تحت‌الفظي پرهيزكاري است. اين مفهوم يعني ظرفيت فردي، معنوي، اخلاقي و رواني براي اعتلاي خود به آن چنان عليا درجه‌اي كه فرد را تقريباً مصون از تمناي مادي بيش از حد دنيا مي‌نمايد و فرد را به سطح بالاتري از خود آگاهي پيامدگونه مي‌رساند.
معناي امانت
پنجمين و آخرين مفهوم خلاصه شده در اين نوشته، مفهوم امانت است. اصطلاح «امانت» اهميت مسئوليت عظيمي را مي‌رساند كه پروردگار بزرگ براي اعمال فرد در اين دنيا بر عهده او گذارده است. آنچه كه بيش از همه ديدگاه اين مفهوم را مي‌تواند به رفتار مطبوعات و رسانه‌هاي گروهي مرتبط كند اين است كه «امانت» اشاره به نيابت از طرف پروردگار دارد كه در اين مورد فقط موجود بشري به تنهايي استحقاق آن را پيدا كرده و هيچ چيز ديگر نمي‌تواند در اين افتخار با او شريك باشد.
پروفسور حميدمولانا

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر: